Απόκριες – Καθαρά Δευτέρα

Η Παράδοση

Την εβδομάδα πριν από την Κυριακή της Αποκριάς, οι νέοι της Δολίχης, χωρισμένοι ανά γειτονιά, μετέβαιναν στο βουνό «Ξύλο», καθώς και στην τοποθεσία «Νικολίτσα» –η οποία βρισκόταν μπροστά από τα ισιώματα του βουνού– προκειμένου να προμηθευτούν τα απαραίτητα πουρνάρια για το άναμμα των φανών (νουφανών ή νταμπρέδων) την Κυριακή της Αποκριάς.

Για τη μεταφορά των πουρναριών οι νέοι χρησιμοποιούσαν, κυρίως, τα άλογά τους. Τα πουρνάρια εναποθέτονταν στις γειτονιές για το άναμμα του νταμπρέ (Μετόχι, Αϊντίνι, Τσουφλίκι, Σουγλάδες, Λιολιάδες, Σχολείο· από το 1963 ο νταμπρές του Σχολείου μεταφέρθηκε στην πλατεία).

Οι Δολιχαίες έψηναν την καθιερωμένη γαλατόπιτα ή τυρόπιτα από τα σαράντα φύλλα που είχαν ήδη ετοιμάσει την προηγούμενη εβδομάδα. Οι πίτες αυτές αποτελούσαν το δείπνο της Κυριακής.

Πριν από το δείπνο, τα μέλη της οικογένειας συγχωρούνταν μεταξύ τους, καθώς και με τους συγγενείς τους. Οι νύφες, μάλιστα, τιμούσαν τον πεθερό τους με προσκύνημα και χειροφίλημα. Αφού τελείωνε το δείπνο, ακολουθούσε το έθιμο της «Χάσκας». Ο πατέρας ή ο παππούς της οικογένειας, με ένα αδράχτι και σκοινί από το οποίο κρεμόταν ένα δεμένο, βρασμένο και καθαρισμένο αυγό, παρότρυνε τα παιδιά να το πιάσουν με το στόμα· όποιο παιδί το κατάφερνε κέρδιζε ένα φιλοδώρημα.

Με το πέρας της Χάσκας, οι Δολιχαίοι έβγαιναν στις γειτονιές τους για να χορέψουν γύρω από τους νταμπρέδες, που άναβαν εκείνη την ώρα. Μεταμφιεσμένοι σε καρναβάλια ξεκινούσαν τον χορό με το τραγούδι:
«Την τρανή την Αποκριά, όποιος δεν μπρε-μπρε-μπρε,
όποιος δεν χορεύει απόψε, μαύρος γάτος θα τον φάει,
παρδαλός θα τον τσιμπήσει και μουργκός θα τον φιλήσει».

Γύρω από τη φωτιά τραγουδούσαν και χόρευαν τραγούδια γνωστά, όπως το «Πώς το τρίβουν το πιπέρι καλογριές και καλογέροι», αλλά και πολλά παραδοσιακά τραγούδια που ακούγονταν σε όλες τις εκδηλώσεις. Οι νέοι επισκέπτονταν και τους υπόλοιπους φανούς και διασκέδαζαν έως περίπου τα μεσάνυχτα ή μέχρι το σβήσιμο της φωτιάς, οπότε και έληγε η εκδήλωση του νταμπρέ.

Την Καθαρά Δευτέρα, οι γυναίκες μάζευαν άγρια χόρτα από τους αγρούς για την παρασκευή του καθιερωμένου «μπουρανιού», το οποίο παρασκευαζόταν από άγρια χόρτα, αλεύρι και αλάτι. Ορισμένες γυναίκες νήστευαν έως την επόμενη Τετάρτη, απέχοντας ακόμη και από το νερό. Η νηστεία αυτή ονομαζόταν «Τριομέρι» και οι γυναίκες μεταλάμβαναν στη Θεία Λειτουργία που τελούνταν την Τετάρτη. Κατά τη Θεία Λειτουργία μοιράζονταν ψωμάκια, τα οποία είχαν ετοιμαστεί κατά τη διάρκεια του Τριομεριού.

Το μεσημέρι της Καθαράς Δευτέρας, οι νέοι κρεμούσαν ανάποδα τα σκυλιά των γειτονιών (χωρίς να τα κακοποιούν), όπως επέτασσε το έθιμο για την απομάκρυνση των κακών πνευμάτων. Στην έναρξη της νηστείας της Σαρακοστής, οι νοικοκυρές καθάριζαν σχολαστικά τα οικιακά σκεύη, ώστε να εξαφανιστούν τα λίπη. Ελλείψει απορρυπαντικών, οι Δολιχαίες χρησιμοποιούσαν την «Κασταλαή», η οποία παρασκευαζόταν από στάχτη που έριχναν σε βρασμένο νερό.

Στις λιγοστές βρύσες που υπήρχαν, οι γυναίκες έπλεναν τα ρούχα της οικογένειας και μασκάρευαν τους περαστικούς με μαύρη κάπνα από το καζάνι –που χρησίμευε στο βράσιμο του νερού– ή με μαύρη μπογιά παπουτσιών που μετέφεραν μαζί τους γι’ αυτόν τον σκοπό.

Τις πληροφορίες για την παράδοση παρείχε η κ. Σταυρούλα Α. Τσακνάκη.

Μεταγενέστερη Περίοδος

Σε μεταγενέστερα χρόνια, τα πουρνάρια κόβονταν συνήθως την παραμονή ή την προπαραμονή των Αποκρέων, ανάλογα με την ημέρα που άναβε ο νταμπρές. Συχνά, ο νταμπρές άναβε το Σάββατο, καθώς η Κυριακή συνδυαζόταν με χοροεσπερίδες των τοπικών συλλόγων.

Μετά το καθιερωμένο οικογενειακό τραπέζι και τη συγχώρεση, οι Δολιχαίοι επισκέπτονταν τον νταμπρέ, ο οποίος άναβε πλέον μόνο στην κεντρική πλατεία. Από περίπου το 1980, το έθιμο έπαψε να υφίσταται, έως τα μέσα της ίδιας δεκαετίας, όταν ο Πολιτιστικός Σύλλογος ανέλαβε την αναβίωσή του.

Γύρω από τη φωτιά οι συμμετέχοντες χόρευαν, είτε μεταμφιεσμένοι είτε όχι. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος προσέφερε κρασί και χοιρινό κρέας, ενώ ο Σύλλογος Γυναικών πρόσφερε πίτες και γλυκά.

Η εκδήλωση της Καθαράς Δευτέρας καθιερώθηκε από τον Πολιτιστικό Σύλλογο και για κάποια χρόνια τελούνταν υπό την αιγίδα του Δήμου. Η φασολάδα βραζόταν παραδοσιακά σε καζάνια και προσφερόταν στους επισκέπτες μαζί με ψωμί, χαλβά, τουρσί, ελιές, λαγάνες και κρασί. Ο κόσμος διασκέδαζε στην πλατεία με δημοτικά τραγούδια.

Στη συνέχεια ακολουθούσε το πέταγμα του χαρταετού, συνήθως στον Αϊλιά ή στο γήπεδο.

Επιπλέον, τα τελευταία χρόνια λειτουργίας του θεσμού, διοργανώνεται παιδικό αποκριάτικο πάρτι από τον Πολιτιστικό Σύλλογο.